(Havzada millî ve rasyonel bir çalışmanın esaslarını kurmak azminin birer müsbet tezahürü olarak, Zonguldağın genel ekonomik fethinden evvel, kurulmuş olan millî teşekküllerden birinin bir muvaffakiyetini bu makaleye, teknik esaslarını da koyarak, geçirmekle davamızı bir daha isbat etmiş olduğuma kaniim: Türk tekniği ve Türk idaresi, cihana çoktan misal olmuş Türk azim ve iradesinin yanıbaşında ona yaraşır bir yer almaktadır; onun yeni muvaffakiyetlerini, yeni yeni sahalarda tebarüz ettirebilmek karar ve kudretindedir:)

Zonguldak Kömür havzasının en önemli damarlarından biri Çaydamar adını taşımakta ve şimdiye kadar keşfedilipte bir çok ocaklarda bir kaçı birden işletilmekte olan orta karbonifer damarlarının - ki: bunlar 22 tane tesbit edilmiştir – tabandan üçüncüsünü teşkil etmektedir.

Bu damar Zonguldak ocaklarının bir çağında muvaffakiyetle işletilmektedir; tabaka kalınlığı ve kömür temizliği noktalarından diğer damarların hepsinden önemlidir.

Kozluda da bu damarı bulmak ve kömürünü almak için ilk işletmeye geçildiği günlerdenberi hummalı teşebbüslere girişildiğini Havzanın eski müntesibleri bilirler; resmî idarelerde ve oradaki şirketlerde her zaman için buna dair ilk defa nikbin sonra kararsız kayıtlara tesadüf etmek mümkündür.

Yabancı çalışmalar zamanında Çaydamarın ele geçirilip işletmeye başlanması teşebbüsü arama işlerinin hep başında gelmiş fakat en neticesizi olmuştur.

O zamanlar, uzun araştırmalar sonunda işletmeye müsait bir şekilde ele geçirilmemiş olan Çaydamarın Kozlu mıntakasında çok şerre olduğuna : "sıkma,, halinde bulunduğuna, işletmeye elverişli bir durumda kalamadığına kanaat getirilmişti. Mevziî arızalar bir tarafta bırakılacak olursa, Zonguldak havzasının biricik büyük arızası bir antiklinaldir demekle tabakatın vaziyeti, kısmen nazarî olsa da hakikata pek yakın bir şekilde ifade edilmiş olur. Antiklinalin tabiî seviye ve vaziyetlerini değiştirdiği tabaka ve damar silsilesi içinde "Çaydamar,, da vardı: Milopera, Sulu, Pirinç gibi, Kozlu’da kömürü alınmakta olduğu için, arıza ve tavazzuları teferruatile malûm olan, damarların alt seviyesi denizden iki metre aşağıya kadar indiği biliniyordu; bu malûm tabakaların eldeki malûmatı ve mukayeseleri ile, onlarla birlikte antiklinal zümresinden olan Çaydamarın da nazaî vaziyetini tesbit imkân dahiline giriyordu.İşte bu tetkik ve tahminler sayesinde, Kozluda da, Pirinç damardan 60 - 70 metre altta, Çaydamara rast gelinmesi muhtemel hattâ mukadder görülüyordu. Pirinç damarı, antiklinal zirvesinin iki yanında katedebilmek üzere bir büvet açılmaya girişilirken bunun Çaydamarıda keseceğine ve hemen işletmeğe geçilebileceğine okadar emniyet teessüs etmişti ki: aeraj için lâzım olacağı tabiî görülen ve Çaydamarm antiklinal zirvesine rastlıyacağı hesap olunan bir başaşağının da ayni zamanda açılmasına başlanmıştı.

140 metrede ilerliyen galeri, ilk zamanlarda, tahmin ve hesapları teyit edecek görünen bir emare ile karşılaştı: Çaydamarın bulunduğu ve Kozlu ihtiyatının zenginleştiği ümidi tekrarlandı. Fakat ele pek çok grizolu ve dehşetli sıkma bir damarcıktan başka bir şey geçirilememişti. Ancak 70 santimetre kalınlığında olduğu görülen bu grizolu kömür tabakacığı tabiatile işletmeğe değer görülmiyerek öteki "versan,,ın aranması maksadile galerinin sürülmesine devanı olundu; arkası kesilmeyen bütün bu çalışmalar bir defa daha boşa çıktı: damar ve tabakalar, bu yüzde iltivaya sebep kuvvetlerin tesirinden nisbeten masun kalarak bir parça düz, yâni antiklinaldeki tesire tâbi olmadan evvelki vaziyetine ve seviyesine daha yakın bulunuyorlardı; diğer versana kadar ilerliyen ve hattâ daha öteye geçen büvet, bu suretle Çaydamarı yukarıda bırakmış, kesmemiş oluyordu.

1931 yılına gelinceye kadar, senelerce ve zaman zaman katî ümitler ve hesaplarla nükseden hummalı teşebbüsler, bir tek müsbet netice elde edemeksizin yüz üstü bırakılmışken Kozludaki bu faaliyet sahaları bir millî teşekküle; Kozlu Kömür İş'e intikal etti.

Havzada faaliyete geçen Türk sermaye ve tekniğinin hiçbir veçhile ecnebî sermaye ve tekniğinden geri kalmamakta olduğu hatta onların başaramadığı birçok işlere yeniden baş vurup mükemmel neticeler almağa başladığı diğer millî teşekküllerin faaliyetile göz önünde bulunuyordu. Bu yeni millî teşekkül de Havzada Türk tekniğinin Türk teşebbüsünün biryeni ve esaslı zaferini kaydetti: Çaydamarını bulmak ve işletmek için şimdiye kadar alınan tedbirlerin hepsinden daha ilmî, daha cür'etli ve daha modern bir tedbir ele aldı: + 13,6 rakımında antiklinalin zirvesinden bir sondaj yapmak ve bunu 150 metre kadar sürmek: — 140 metreye indirmek.

Kömür havzamızda o zamana kadar sondajla araştırma yapılmış değildi; birçok araştırmalarda neticelerin en katisini vermek istidadında olan bu yeni ve isabetli usulün memleketimizde; ilk başarıcısı olmak şerefi de bu suretle bir millî müesseseye nasip oldu.

Dışarıda elektrik, içeride tazyik edilmiş hava ile işleyen ve 32 milimetre kutrunda delik açan diyamanlı bir rotatifle işe başlandı. (153 metre süren ve - 140'ta nihayet bulan bu sondajın ne gibi tabakaları nasıl

katlettiği ait olduğu resimde görülmektedir.) —9 metrede Pirinç damarın tabanı kesildikten sonra; — 75 metre de, 20 derece meyille 4,80 metre genişlik gösteren Çaydamara raslandı. Antiklinalin Çaydamar zirvesi olan bu kısımda büyük bir grizo birikmesi vardı; o kadar ki sıkışmış gazın tazyıkından yer üstüne kadar su fışkırdı. Kömürü diğer damarlardan daha çok temiz olan Çaydamara böyle 4,80 metre genişliğinde rastgelinmekle Kozlu'da işletmeğe salih addedilen damarların en elverişlisi bulunmuş oldu.

Kozludaki bu kömür tabakaları Milopera fayı ile katedilmişlerdir. Bu arızanın sebebiyet verdiği bu yükselme ile fayın öbür tarafında, mutat seviyeden daha yukarıda, umulan ve hesaplanan derinlikten daha az bir derinlikte, Çaydamarı bulmak ihtimali de her zaman mevcuttur.

Milopera fayı ile Kozlu deresi arasındaki Çaydamar kısmının 1.000.000 ton rezervi olduğu tahmin edilmektedir; bu, şimdiki şartlar dahilinde, zaman zaman ve parça parça, işletilmesi mümkün görülen kısımdır. Esas itibarile Çaydamarın bu şekilde meydana çıkarılmasile Kozlu Kömür mevcudu °/o 25 artmış sayılmaktadır. Kozlu kömür havzasının bütün tabakalarının tavazzularını iyice tesbit etmiş olmak için bu sondaja devam etmek faideden hali olmıyacaktır. Sondaja — 140 metreden sonra, tübaj tertibatı alınarak devam olunabilecektir.

Antiklinali teşkil ettiği zirveden delindiği zaman su fışkırtmasile grizulu olduğunu ilk vehlede haber veren Çaydamarda işletmeye geçmek için ayrı bir aeraj tertibatı almak ve deniz kumlarından faydalanılarak rambleyaj hidrolik yapmak esasları etüd edilmektedir.